پروژه عظیم درختکاری چین: تبدیل صحرای تکلهمکان به چاله جذب کربن : برنامهی عظیم درختکاری چین در اطراف صحرای تکلهمکان – یکی از بزرگترین و خشکترین بیابانهای جهان – با موفقیت توانست این منطقه را به یک «چاله کربنی» تبدیل کند که اکنون بیش از آنکه دیاکسید کربن منتشر کند، آن را جذب میکند.
صحرای تکلهمکان که حدود ۳۳۷ هزار کیلومتر مربع (۱۳۰ هزار مایل مربع) در شمال غربی چین وسعت دارد، تقریباً به اندازه ایالت مونتانا است. این منطقه از سه طرف توسط کوههای مرتفع محصور شده است که مانع ورود هوای مرطوب میشوند و بیش از ۹۵ درصد آن را ماسههای روان تشکیل میدهند که از نظر تاریخی، محیطی بیولوژیکی و بیحاصل به شمار میرفت.
با این حال، بر اساس مطالعهای جدید که در نشریه PNAS منتشر شده است، دههها تلاش برای مبارزه با بیابانزایی، حاشیههای این صحرا را به طور کامل تغییر داده است.
دیوار سبز بزرگ
چین در سال ۱۹۷۸ برنامهی پناهگاه شمال (Three-North Shelterbelt Program) را آغاز کرد که به دلیل مقیاس گستردهاش، به «دیوار سبز بزرگ» شهرت یافت. هدف این پروژه بلندمدت، کاشت میلیاردها درخت در حاشیه صحراهای تکلهمکان و گبی تا سال ۲۰۵۰ برای متوقف کردن پیشروی شنها بود.
در اواخر سال ۲۰۲۴، مقامات چینی اعلام کردند که یک کمربند پوشش گیاهی به طول ۳۰۰۰ کیلومتر (۱۸۶۰ مایل) را که به طور کامل صحرای تکلهمکان را محصور کرده، تکمیل کردهاند. این تلاشها بخشی از یک استراتژی وسیعتر است که باعث شد پوشش جنگلی چین از حدود ۱۰ درصد در سال ۱۹۴۹ به بیش از ۲۵ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یابد.
تبدیل شدن به چاله کربنی
اکنون محققان تأیید کردهاند که این پوشش گیاهی جدید نه تنها جلوی پیشروی شنها را گرفته، بلکه نقش مهمی در جذب دیاکسید کربن ایفا میکند.
تیم تحقیق با بررسی دادههای ماهوارهای ۲۵ ساله، متوجه همبستگی مستقیمی بین گسترش پوشش گیاهی و کاهش غلظت CO2 در جو در حاشیه صحرا شدند. به ویژه در فصول مرطوب (ژوئیه تا سپتامبر)، فعالیتهای فتوسنتزی در این کمربند سبز به قدری شدید است که غلظت کربن اتمسفری را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
یاک یونگ، نویسنده همکار این مطالعه و استاد علوم سیارهای در کلتک، در بیانیهای اعلام کرد: «ما برای اولین بار دریافتیم که مداخلات انسانی میتواند به طور مؤثری ترسیب کربن (carbon sequestration) را حتی در افراطیترین چشماندازهای خشک افزایش دهد. این موضوع پتانسیل تبدیل یک بیابان به چاله کربنی و توقف بیابانزایی را نشان میدهد.»
فراتر از جذب توسط ماسهها
پیش از این، تصور میشد که خودِ ماسههای بیابان مقداری CO2 جذب میکنند، اما این نوع ذخیرهسازی کربن ناپایدار است؛ زیرا با گرم شدن هوا، کربن ذخیره شده در فضای بین ذرات ماسه میتواند دوباره به جو آزاد شود. در مقابل، کربنی که توسط گیاهان و درختان در حاشیه صحرا جذب میشود، در ساختار گیاهی و خاک تثبیت شده و راهکاری پایدارتر برای مقابله با تغییرات اقلیمی ارائه میدهد.
چالشها و چشمانداز آینده
اگرچه این پروژه نتایج چشمگیری داشته است، اما منتقدانی نیز دارد. برخی از کارشناسان نسبت به پایداری این جنگلهای دستکاشت هشدار میدهند، چرا که بسیاری از این مناطق از تککشتی (monoculture) استفاده کردهاند که آنها را در برابر بیماریها و آفات آسیبپذیر میکند. همچنین، تأمین منابع آبی برای نگهداری این درختان در یک منطقه به شدت خشک، چالشی است که به برنامهریزی دقیقتری نیاز دارد.
با این حال، محققان این مطالعه معتقدند که مدل تکلهمکان به عنوان یک «طرح اولیه» (blueprint) برای سایر مناطق خشک جهان عمل میکند و نشان میدهد که با مهندسی اکولوژیک در مقیاس وسیع، میتوان بر سختترین شرایط محیطی غلبه کرد.
