چرا تا به حال احساس کرده‌اید که دیگر هیچ‌چیز مثل گذشته به شما لذت نمی‌دهد؟ آیا برایتان پیش آمده که وسط یک جمع دوستانه، هنگام خوردن غذای محبوبتان یا حتی در زمان استراحت، حس کنید یک بی‌حسی و کرختی سنگین روی روانتان سایه انداخته است؟ این تجربه ناخوشایند که در روانشناسی به آن «آنهدونیا» یا بی‌لذتی می‌گویند، صرفاً یک نشانه ساده از خستگی نیست؛ بلکه زنگ خطری است که نشان می‌دهد چرخه اضطراب مداوم، سیستم پاداش‌دهی و تعادل شیمیایی مغز شما را مختل کرده است.
وقتی اضطراب، منابع روحی و جسمی ما را تخلیه می‌کند، راه ارتباطی بدن و مغز برای درک و ثبت لذت مسدود می‌شود و فرد در چرخه‌ای دردناک از بی‌حسی یا رفتارهای وسواسی برای جبران این خلاء می‌افتد. با این حال، بازگرداندن شادی و لذت به زندگی غیرممکن نیست. در ادامه این مقاله، با بررسی عمیق ساختار عملکردی «مغز-بدن» و پیوند میان اضطراب و بی‌لذتی، یاد می‌گیریم که چطور با استفاده از ظرفیت‌های بخش آگاهانه مغز، سیستم هیجانی خود را مجدداً تنظیم کرده و قدم به قدم، توانایی لذت بردن از لحظات روزمره را بازپیدا کنیم.
بی‌لذتیِ ناشی از اضطراب و دوباره پیدا کردن لذت
اضطراب مداوم و بی‌وقفه می‌تواند تمام منابع جسمی و روحی شما را خالی کند، تا جایی که افسردگی ریشه بدواند و بی‌لذتی بیشتری را تحریک یا تقویت کند. این یک چرخه معیوب از عدم تعادل هیجانی است: ناتوانی در احساس لذت، شوق زندگی را از ما می‌گیرد؛ اضطراب و افسردگی، اشتیاق و انگیزه برای دنبال کردن لذت را نابود می‌کنند؛ و این احساسات منفی مدام از یکدیگر تغذیه می‌کنند.
از نظر بالینی، بی‌لذتی یعنی ناتوانی در احساس میزان رضایت‌بخشی از لذت، در بیشتر یا حتی تمام جنبه‌هایی که معمولاً در زندگی‌مان لذت‌بخش هستند. این حالت یک حس مبهم به فرد می‌دهد که انگار یک جای کار می‌لنگد. به زبان ساده‌تر، نه مغز ما و نه بدن ما نمی‌توانند اقناع حاصل از احساسات لذت‌بخش را تجربه کنند. بعضی افراد ممکن است کمی احساس لذت کنند، اما این احساس هیچ‌وقت به اندازه‌ای ثبت نمی‌شود که حس رضایت واقعی ایجاد کند.
شکل بروز این حالت هرچه که باشد، بی‌لذتی به یک سیستم عصبی اختلال‌یافته اشاره دارد که هم مغز و هم بدن را درگیر می‌کند. در واقع، من این ارتباط حیاتی و جدانشدنی را بهتر است «مغز-بدن» بنامم چون آن‌قدر با هم یکپارچه هستند که نمی‌شود تفکیکشان کرد. وقتی این کلاف درهم‌پیچیده عصبی را باز می‌کنیم و موانع یا محرک‌هایی که باعث این واکنش‌های نادرست (یا عدم واکنش) می‌شوند را کنار می‌زنیم، تازه می‌فهمیم اختلال در سیستم لذت ما چطور تمام ابعاد زندگی‌مان را تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ از لذت بردن از غذا گرفته تا فعالیت‌های بدنی، درگیری در کار و کارهای خلاقانه یا فکری، و آن حس کامل بودنی که از صمیمیت واقعی در روابطمان به دست می‌آوریم.
بی‌لذتی را مثل یک ابر بزرگ و کرخ‌کننده تصور کنید که از بالا سنگینی می‌کند و روی سیستم مغز-بدن شما سایه می‌اندازد، به طوری که نمی‌تواند انرژی روانی کافی برای پاسخ دادن به محرک‌های حسی جمع کند. شما در یک قرنطینه روحی و جسمی باقی می‌مانید؛ محدود شده و عاجز از اینکه خودتان را به رهاییِ لذت‌بخشِ شادی، رفاقت، هیجان، کنجکاوی و ماجراجویی بسپارید.
در سطح عصب‌شناختی، کسانی که از بی‌لذتی و اضطراب رنج می‌برند، توانایی خودتنظیمی را از دست داده‌اند. سیستم‌های بیوشیمیایی آن‌ها دیگر به تنظیم‌کننده‌های طبیعی مثل ورزش، تعاملات اجتماعی لذت‌بخش، رابطه جنسی، استراحت، مدیتیشن یا سایر تقویت‌کننده‌های اندورفین که قبلاً بیوشیمی بدنشان را بازسازی می‌کردند، پاسخ نمی‌دهند. بنابراین وقتی راهکارهای طبیعی جواب نمی‌دهند، افراد بیشتری که می‌خواهند حس خوبی داشته باشند، کمتر اضطراب بکشند و در زندگی روزمره‌شان باانگیزه‌تر باشند، به داروها ضد افسردگی و ضد اضطراب رو می‌آورند؛ داروهایی که نمی‌توانند ریشه رنج‌های روان‌شناختی و اجتماعی مرتبط با آن را درمان کنند. اگرچه داروها برای کاهش علائم مفیدند، اما استفاده از آن‌ها مطمئناً پیچیدگی مسئله لذت را پنهان می‌کند.
بدون شک برخی داروها لازم و نجات‌بخش هستند؛ آن‌ها می‌توانند مغز را فعال کنند و به ما کمک کنند از حالت قفل‌شدگی بیرون بیاییم. اما فقط دارو خوردن، راهکار کاملی برای اضطراب مداوم یا بی‌لذتی نیست. باید یادمان باشد که بی‌لذتی هم مثل خودِ لذت، فقط یک مفهوم ذهنی یا روانی نیست؛ بلکه یک تاثیر بیولوژیکی زیرپوستی دارد (چیزی شبیه قضیه مرغ و تخم‌مرغ). در واقع، کسانی که از بی‌لذتی خفیف یا شدید رنج می‌برند، سیستم‌های شیمیایی به هم ریخته‌ای دارند؛ از جمله بهم‌ریختگی در دوپامین و سروتونین، اختلال در گیرنده‌های آپیوئیدی و کورتیزول بالا (اگر همزمان اضطراب را هم تجربه کنند).
بعضی از افراد در برابر پاسخ‌های غیرتطبیقی به استرس شکننده‌تر هستند؛ از جمله کسانی که از نظر ژنتیکی استعداد اعتیاد دارند. این افراد با شیمی مغزی بسیار واکنشی به دنیا می‌آیند و نسبت به استرس فوق‌العاده حساس هستند. وقتی می‌فهمند موادی وجود دارد که درد استرس را کم می‌کند، سیستم جستجوگر آن‌ها با سیستم پاداش‌دهی مغزشان تداخل پیدا می‌کند. آن‌ها که نمی‌توانند آن «نشاط» طبیعی ناشی از احساسات مثبت و ترشح دوپامین با تجربیات روزمره را حس کنند، به راه‌های میانبر متوسل می‌شوند: مواد مخدر یا سایر عادات اعتیادآور که هیچ‌وقت آن‌ها را واقعاً راضی نمی‌کند.
آن‌ها در یک چرخه جستجوی بی‌پایان گیر می‌افتند که اغلب به رفتارهای وسواسی شدیدتر ختم می‌شود. بودایی‌های چین این وضعیت را به «تعقیب روح گرسنه» تشبیه می‌کنند؛ جایی که ارواح شکنجه‌شده در وضعیتی جهنمی گیر کرده‌اند، توسط احساسات شدید رانده می‌شوند و توانایی هضم و جذبِ آن تغذیه‌ای که بی‌وقفه دنبالش هستند (یعنی رهایی لذت‌بخش از درد) را ندارند.
به این ترتیب، رفتارهای اعتیادآور فقط باعث بی‌لذتی بیشتر و رفتارهای وسواسی شدیدتر می‌شوند و این چرخه بدبختی را محکم‌تر می‌کنند. این افراد در یک حالت جستجوی دائمی هستند؛ به دنبال یک دوز لذتِ بالاتر که مدام فرار می‌کند و دیگر تحت کنترل آگاهانه آن‌ها نیست.
یکی از دلایلی که بیرون آمدن از چرخه بی‌لذتی این‌قدر سخت است، همین تعامل پیچیده بین مغز و بدن است. اما همان‌طور که خواهیم دید، به محض اینکه آگاه شویم، می‌توانیم از ظرفیت‌های بخش بالایی مغزمان استفاده کنیم تا احساساتی که در اتاق زیرزمین مغزمان زندگی می‌کنند را آگاهانه تنظیم کنیم، و بعد به بخش میانی مغزمان، ارتباطات، رفتارها و عادات جدیدی یاد بدهیم. در نتیجه، دوباره احساس قدرت خواهیم کرد.
در نهایت، وقتی سیستم هیجانی خودمان را کنترل کنیم، می‌توانیم به بخش بالایی مغز تکیه کنیم تا به ما کمک کند اوضاع را دوباره بازسازی و تحلیل کنیم. تغییر حتی می‌تواند به بادهیِ یک دستور ساده به خودمان باشد: «برو و دوستانت را برای یک قهوه ببین؛ این کار حالت را بهتر می‌کند.» این نوع دستورات از بالا به پایین، یکی از راه‌های اصلی برای بازسازی سیستم لذت ماست تا ما را در مسیر یک لذت‌گرایی سالم قرار دهد و اهمیت لذت را—چه جنسی و چه غیر آن—بالا ببرد.
نتیجه‌گیری
لذت یک امر تجملاتی نیست، بلکه برای یک زندگی متوازن و متعادل یک ضرورت است. تمرین‌های لذت‌گرایی سالم، بخش بالایی مغز را به کار می‌اندازند تا اتاق زیرزمین را تنظیم کند و عادات بخش میانی را دوباره آموزش دهد؛ آن هم هر بار با یک قدم کوچک برای چشیدن و لذت بردن از لحظه. اگر این مطلب برایتان ملموس بود، می‌توانید اطلاعات بیشتری را در مقاله «بازپس‌گیری شادی با درمان عاطفه مثبت» بخوانید.
