عبور ناوهای آمریکایی از تنگه تایوان یکی از حساسترین، بحثبرانگیزترین و در عین حال روزمرهترین چالشهای ژئوپلیتیک جهان است. پاسخ کوتاه به این سوال یک «بله» قاطع بر اساس حقوق بینالملل دریاهاست، اما حقوق بینالملل تنها یک طرف این معادله است؛ طرف دیگر، ادعاهای حاکمیتی چین و توازن قدرت نظامی در شرق آسیاست.
در این مقاله، این موضوع را بدون پیچیدهگویی حقوقی و اصطلاحات خستهکننده از تمام زوایا بررسی میکنیم تا ببینیم چرا آمریکا ناوهایش را روانه این تنگه میکند، حقوق بینالملل چه میگوید، پکن چطور به این اقدام پاسخ میدهد و این گشتزنیها چه تاثیری بر امنیت جهانی دارند.
۱. جغرافیا و حقوق بینالملل؛ تنگه تایوان متعلق به کیست؟
برای اینکه متوجه شویم چرا ناوهای آمریکایی تردد میکنند، ابتدا باید وضعیت جغرافیایی و حقوقی این تنگه را بررسی کنیم. تنگه تایوان پهنهای آبی به طول حدود ۱۸۰ کیلومتر است که چین را از جزیره تایوان جدا میکند.
عرض این تنگه در باریکترین نقطه حدود ۱۳۰ کیلومتر و در عریضترین نقطه به بیش از ۳۵۰ کیلومتر میرسد. این فاصله جغرافیایی کلید حل معمای حقوقی عبور ناوهاست.
قانون ۱۲ مایل دریایی و منطقه اقتصادی انحصاری
بر اساس کنوانسیون حقوق حقوق دریاهای سازمان ملل متحد (UNCLOS)، هر کشور ساحلی تا ۱۲ مایل دریایی (حدود ۲۲ کیلومتر) از ساحل خود، دارای آبهای سرزمینی است و حاکمیت کامل بر آن دارد.
اگر ۱۲ مایل از سمت چین و ۱۲ مایل از سمت تایوان را جدا کنیم، هنوز یک کریدور بسیار عریض و چند ده کیلومتری در میان این تنگه باقی میماند. این کریدور میانی جزو منطقه اقتصادی انحصاری (EEZ) محسوب میشود.
-
آبهای سرزمینی: تردد شناورهای نظامی بیگانه تابع مقررات خاص و «عبور بیضرر» است.
-
منطقه اقتصادی انحصاری: کلیه کشورها طبق ماده ۵۸ کنوانسیون، حق آزادی دریانوردی و پرواز بر فراز آن را دارند.
اصطلاح «آبهای بینالمللی» و نبرد حقوقی آمریکا و چین
آمریکا کریدور میانی تنگه تایوان را «آبهای بینالمللی» مینامد و معتقد است طبق حقوق بینالملل، تمام شناورها (چه تجاری و چه نظامی) اجازه تردد آزادانه از آن را دارند.
در مقابل، چین مدعی است که اصطلاحی به نام «آبهای بینالمللی» در قوانین دریاها وجود ندارد. پکن ادعا میکند که از آنجا که تایوان را بخشی از خاک خود میداند، کل این تنگه تحت حاکمیت یا صلاحیت قضایی مستقیم چین قرار دارد.
۲. عملیات آزادی دریانوردی (FONOP)؛ هدف آمریکا چیست؟
آمریکا ناوهای جنگی خود را در قالبی به نام عملیات آزادی دریانوردی (Freedom of Navigation Operations) روانه تنگه تایوان میکند. این عملیاتها پیامهای نظامی و سیاسی چندلایهای به همراه دارند.
پیامهای اصلی آمریکا از اعزام ناوها به تنگه تایوان
فرض کن چین اعلام کند این تنگه یک دریانگاشت داخلی است و هیچ کشتی نظامی بدون اجازه حق عبور ندارد. اگر آمریکا و متحدانش عقبنشینی کنند، این ادعای چین به مرور زمان تبدیل به یک «عرف پذیرفتهشده» میشود.
-
تثبیت حق دریانوردی: نشان دادن اینکه هیچ کشوری نمیتواند شاهراههای آبی بینالمللی را مسدود کند.
-
حمایت صریح از تایوان: دلگرمی دادن به تایپه مبنی بر اینکه واشنگتن امنیت منطقه را زیر نظر دارد.
-
بازدارندگی در برابر حملات احتمالی: ارسال این سیگنال به پکن که هرگونه تغییر وضعیت موجود با پاسخ مواجه خواهد شد.
مقایسه دیدگاه واشنگتن و پکن درباره حقوق عبور
| محور مقایسه | موضع ایالات متحده آمریکا | موضع جمهوری خلق چین |
| وضعیت حقوقی تنگه | کریدور بینالمللی در منطقه اقتصادی انحصاری | آبهای سرزمینی و منطقه تحت صلاحیت کامل چین |
| حق عبور ناوهای جنگی | آزادی کامل دریانوردی نظامی و غیرنظامی | مشروط به اجازه یا تحت نظارت شدید امنیتی |
| استناد قانونی | آزادیهای پیشبینیشده در کنوانسیون دریاها (UNCLOS) | حق حاکمیت ملی و امنیت سرزمینی اصل چین واحد |
۳. پاسخ و واکنش چین به عبور ناوهای آمریکایی چیست؟
چین اگرچه عبور ناوهای آمریکایی را صریحاً نقض حاکمیت خود میداند، اما تاکنون اقدام به شلیک یا حمله مستقیم نکرده است. با این حال، واکنشهای پکن همواره تند، هدایتشده و پرتنش است.
سناریوی مواجهه چین با ناوهای عبوری
فرض کن یک ناوشکن آمریکایی وارد تنگه تایوان میشود. واکنش ارتش چین به این صورت زنجیرهای اجرا میشود:
۱. تعقیب و سایهبهسایه: ناوچهها و ناوشکنهای نیروی دریایی چین به فاصلهای نزدیک از شناور آمریکایی میرسند و حرکت آن را قدم به قدم زیر نظر میگیرند.
۲. اخطارهای رادیویی: ایستگاههای ساحلی و شناورهای چین از طریق فرکانسهای رادیویی اخطار داده و اعلام میکنند: «شما وارد آبهای تحت حاکمیت چین شدهاید، منطقه را ترک کنید.»
۳. گشتزنیهای هوایی: جنگندهها و هواپیماهای گشت دریایی چین بر فراز منطقه به پرواز درمیآیند تا برتری هوایی خود را نشان دهند.
۴. بیانیههای شدیداللحن دیپلماتیک: سخنگوی وزارت خارجه و فرماندهی جبهه شرقی ارتش چین بیانیه صادر کرده و اقدام آمریکا را «تحریکآمیز» میخوانند.
۴. اشتباهات رایج درباره وضعیت تنگه تایوان
درباره وضعیت عبور ناوها و حقوق دریاها در تنگه تایوان تصورات نادرست زیادی وجود دارد.
۱. «تنگه تایوان کاملاً بسته است و هیچ کشوری حق ورود ندارد»
این یک باور غلط است. تنگه تایوان یکی از شلوغترین شاهراههای تجاری جهان است و روزانه دهها کشتی تجاری، نفتکش و شناور از کشورهای مختلف دنیا بدون هیچ مشکلی از آن عبور میکنند.
۲. «فقط آمریکا از این تنگه ناو رد میکند»
اگرچه آمریکا بیشترین تعداد عبور را ثبت کرده است، اما متحدان دیگر واشنگتن از جمله کانادا، بریتانیا، فرانسه، استرالیا و ژاپن نیز شناورهای نظامی خود را برای تاکید بر آزادی دریانوردی از این تنگه عبور دادهاند.
۳. «عبور ناوهای آمریکایی به معنی اعلام جنگ به چین است»
خیر، این عبورها سالهاست که بهطور منظم انجام میشوند و به یک الگوی رفتار نظامی تبدیل شدهاند. هر دو طرف قواعد بازی را میدانند و سعی میکنند تنش را کنترل کنند تا به درگیری مستقیم تبدیل نشود.
۵. راهکار و وضعیت آینده؛ این چالش به کجا میرسد؟
مسئله عبور ناوها از تنگه تایوان یک گره حقوقی نیست، بلکه یک گره سیاسی-استراتژیک است. حل این مسئله بستگی به روابط کلان واشنگتن و پکن دارد.
برای حفظ امنیت در این منطقه، سه اقدام اساسی کلید خورده است:
-
مدیریت پروتکلهای ارتباطی: پروتکلهای مکالمه رادیویی و خطوط ارتباطی اضطراری میان فرماندهان دریایی آمریکا و چین فعال نگه داشته میشوند تا از اشتباهات محاسباتی جلوگیری شود.
-
شفافسازی مسیر حرکت: شناورهای آمریکایی معمولاً از کریدورهای شناختهشده بینالمللی عبور میکنند تا مانورهای نامفهوم صورت نگیرد.
-
تثبیت حضور بینالمللی: مشارکت دادن سایر کشورهای همپیمان جهت فراملی نشان دادن اصل آزادی دریانوردی.
در نهایت، ناوهای آمریکایی به عبور خود ادامه خواهند داد زیرا عقبنشینی واشنگتن به منزله پذیرش ادعای چین بر تنگه خواهد بود. چین نیز به رهگیری و صدور اخطارهای شدید ادامه میدهد تا حاکمیت مدعی خود را یادآوری کند.
سوالات متداول
آیا ناوهای آمریکایی اجازه دارند از داخل آبهای ۱۲ مایلی ساحل چین یا تایوان عبور کنند؟
اگر ناوها وارد آبهای سرزمینی (۱۲ مایل دریایی) شوند، باید طبق اصول «عبور بیضرر» عمل کنند؛ یعنی بدون انجام مانورهای نظامی، پرتاب پهپاد یا اقدامات جاسوسی به مسیر خود ادامه دهند. آمریکا معمولاً ناوهایش را از کریدور میانی (خارج از ۱۲ مایل) عبور میدهد.
واکنش تایوان به عبور ناوهای آمریکایی چیست؟
دولت تایوان از این عبورها استقبال میکند و آن را نشانهای از پایبندی آمریکا به حفظ امنیت، ثبات و آزادی دریانوردی در منطقه اقیانوس آرام میداند.
آیا چین میتواند جلوی عبور ناوهای آمریکایی را بگیرد؟
از نظر نظامی چین توانایی مسدود کردن تنگه را دارد، اما از نظر حقوق بینالملل و هزینههای سیاسی و اقتصادی، چنین اقدامی میتواند منجر به درگیری مستقیم نظامی با آمریکا و تحریمهای سنگین جهانی شود.
اگر میخواهی ابعاد حقوقی کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره قوانین دریاها (UNCLOS) یا جزئیات عملیاتهای دریانوردی آمریکا در دریاهای جنوبی چین را دقیقتر بررسی کنیم، بگو تا وارد جزئیات بیشتری شویم.
